महाराष्ट्राचे दसरा मेळावे : गर्दीच्या पलीकडे, लोकभावनेचा जागर!

धनंजय लांबे – चीफ एडिटर लोकार्थ मिडिया

महाराष्ट्रात दसरा हा केवळ सण नाही; तो अस्मितेचा हुंकार आहे, श्रद्धेचा जागर आहे आणि आपल्या अस्तित्वाची जाणीव करून देणाऱ्या सामूहिक शक्तीचा उत्सव आहे. सीमोल्लंघनाच्या या दिवशी महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या कोपऱ्यांतून हजारो-लाखो लोक एका विचारासाठी, एका परंपरेसाठी आणि एका भावबंधासाठी एकत्र येतात. कुणाच्या मनात आपल्या नेत्याविषयी निष्ठा असते, कुणाच्या मनात आपल्या संस्कृतीविषयी अभिमान, तर कुणाच्या मनात आपल्या समाजाच्या उद्याविषयी आशा असते. या सगळ्या भावनांना एकत्र आणणारे दसरा मेळावे म्हणजे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि राजकीय जीवनातील एक विलक्षण पर्व!

विजयादशमीच्या पुरातन परंपरांमध्ये एक विलक्षण सूत्र दडलेले आहे. रामाचा विजय असो, अर्जुनाने पुन्हा हाती घेतलेले गांडीव असो किंवा सीमोल्लंघनासाठी सज्ज होणारे क्षत्रिय सैन्य असो—प्रत्येक कथेत एका नव्या प्रारंभाची प्रेरणा आहे. दसरा माणसाला केवळ विजयाची आठवण करून देत नाही; तो त्याला पुन्हा उभे राहण्याचे, आपल्या सामर्थ्याची जाणीव करून घेण्याचे आणि ध्येयाच्या दिशेने पाऊल टाकण्याचे बळ देतो.
मुंबईच्या शिवाजी पार्कवरील शिवसेनेचा दसरा मेळावा ही अशाच एका ऐतिहासिक परंपरेची सुरुवात. १९६६ मध्ये बाळासाहेब ठाकरे यांनी सुरू केलेल्या या मेळाव्याने मराठी माणसाच्या अस्मितेला आवाज दिला, कार्यकर्त्यांना एक व्यासपीठ दिले आणि राजकीय चळवळीला जनभावनेचे बळ दिले. काळ बदलला, पिढ्या बदलल्या, शिवसेनेत फूट पडली; पण दसरा मेळाव्याचे महत्त्व संपले नाही. आज उद्धव ठाकरे आणि एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली दोन स्वतंत्र मेळावे भरतात. दोन्ही बाजू आपल्या परीने शिवसेनेचा वारसा आणि बाळासाहेबांच्या विचारांचा अर्थ जनतेसमोर मांडतात. या दोन मेळाव्यांमधून एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—राजकारणात पक्षांची विभागणी होऊ शकते, पण इतिहासाशी जोडलेल्या भावना एका निर्णयाने संपत नाहीत. त्या पुढच्या पिढ्यांपर्यंत प्रवास करत राहतात.

नागपूरचा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचा विजयादशमी उत्सव हा सातत्य, शिस्त आणि विचारनिष्ठेचा वेगळा आविष्कार आहे. १९२५ मध्ये विजयादशमीच्या दिवशी स्थापन झालेल्या संघासाठी हा दिवस केवळ वार्षिक कार्यक्रम नसून आपल्या संस्थात्मक प्रवासाचे स्मरण आणि भविष्यातील वाटचालीचा संकल्प आहे. संचलनातील शिस्त, स्वयंसेवकांची सामूहिक उपस्थिती आणि सरसंघचालकांचे भाषण यातून संघ आपली विचारधारा समाजासमोर मांडतो. अनेक दशकांपासून एका परंपरेशी जोडलेले राहण्याची ताकद या उत्सवातून दिसते. विचारांशी निष्ठा आणि संघटनाशी सातत्य यांची सांगड घातली, तर एखादी चळवळ काळाच्या प्रवाहात आपले स्वतंत्र स्थान निर्माण करू शकते, याची ही जाणीव आहे.

बीड जिल्ह्यातील भगवानभक्तीगडाचा दसरा मेळावा मात्र महाराष्ट्राच्या मनातील एका वेगळ्या भावविश्वाला स्पर्श करतो. संत भगवानबाबांच्या परंपरेशी जोडलेल्या भगवानगडावर गोपीनाथ मुंडे यांनी १९९३ मध्ये दसरा मेळाव्याची परंपरा सुरू केली. त्यांच्या निधनानंतर पंकजा मुंडे यांनी हा वारसा पुढे नेला. २०१६ मध्ये भगवानगडावरील आयोजनाबाबत मतभेद निर्माण झाल्यानंतर सावरगाव घाट येथे मेळावा आयोजित होऊ लागला आणि भगवानभक्तीगडाची ओळख दृढ झाली.

या मेळाव्याचे वैशिष्ट्य केवळ त्याला लाभणारी गर्दी नाही. ग्रामीण भागातील वंचित-ओबीसी घटक आणि सामान्य माणसाच्या मनात श्रद्धा आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे जे स्थान असते, त्याला या मेळाव्यात अभिव्यक्ती मिळते. गोपीनाथ मुंडे यांच्याशी भावनिक नाते जोडलेल्या अनेकांसाठी हा दिवस त्यांच्या आठवणींना उजाळा देणारा असतो. पंकजा मुंडे यांच्यासाठी तो वडिलांच्या वारशाशी जोडलेला प्रवास असतो; तर सहभागी लोकांसाठी तो एकत्र येण्याचा, आपलेपण अनुभवण्याचा आणि आपल्या अस्तित्वाची जाणीव व्यक्त करण्याचा क्षण असतो. श्रद्धा जेव्हा माणसांना जोडते आणि त्या जोडणीतून सामाजिक आत्मविश्वास निर्माण होतो, तेव्हा अशा परंपरांना केवळ राजकीय चौकटीत समजून घेता येत नाही.

यात नविन अध्याय म्हणजे नारायणगड येथे मनोज जरांगे पाटील यांनी आयोजित केलेला दसरा मेळावा.
मराठा आरक्षण आंदोलनाला मिळालेले यश आणि त्यानंतर ऊदभवलेले वादंग यामुळे जरांगे पाटलांच्या अडचणी वाढल्या असल्या तरी सर्वसामान्य मराठा समाज अजुनही त्यांच्या पाठीशी उभा आहे हे स्पष्ट करणारा हा दसरा मेळावा असणार आहे.

शिवाजी पार्क, नागपूर आणि भगवानभक्तीगड—तीन ठिकाणे, तीन भिन्न परंपरा आणि तीन स्वतंत्र वैचारिक प्रवाह. तरीही या तिन्हींच्या केंद्रस्थानी एक समान मानवी भावना आहे : आपण एकटे नाही, आपण एका मोठ्या समूहाचा भाग आहोत आणि आपल्या विचारांना, श्रद्धेला व अस्तित्वाला सार्वजनिक व्यासपीठ आहे, ही जाणीव.

माणूस केवळ अन्न, रोजगार आणि जगण्याच्या गरजांवर जगत नाही; त्याला ओळख हवी असते, आपलेपणा हवा असतो आणि आपल्या आवाजाला कुणीतरी ऐकावे, असेही वाटत असते. दसरा मेळावे या भावनांना सामूहिक रूप देतात. म्हणूनच त्यांचे महत्त्व केवळ भाषणांमध्ये किंवा मैदानावरच्या उपस्थितीत मोजता येत नाही. ते लोकांच्या स्मृतींत, त्यांच्या निष्ठेत आणि वर्षानुवर्षे जपल्या जाणाऱ्या परंपरेतही जिवंत असते.

पण लोकशक्तीचा हा जागर तेव्हाच अधिक अर्थपूर्ण ठरतो, जेव्हा तो विधायक कृतीत उतरतो. मेळाव्यातून उमटणाऱ्या घोषणा शेतकऱ्याच्या प्रश्नाला उत्तर देतात, तरुणांच्या भविष्याला दिशा देतात, कष्टकऱ्यांच्या जीवनात आशा निर्माण करतात आणि समाजात बंधुभाव वाढवतात, तेव्हा त्या उपस्थितीचे खऱ्या अर्थाने सार्थक होते. नेतृत्वाचे मोठेपण केवळ त्याच्या मागे उभ्या असलेल्या गर्दीत नसते; त्या गर्दीतील सामान्य माणसाच्या जीवनात घडलेल्या सकारात्मक बदलात असते.

दसरा आपल्याला सीमोल्लंघन शिकवतो. मग हे सीमोल्लंघन केवळ परंपरेचे न राहता विचारांचेही व्हायला हवे. मतभेद असावेत, पण मनभेद वाढू नयेत. श्रद्धा असावी, पण तिच्यातून माणसांमध्ये दुरावा निर्माण होऊ नये. नेतृत्वावर प्रेम असावे, पण त्या प्रेमातून समाजाप्रती असलेली जबाबदारीही अधिक दृढ व्हावी.
दुष्काळी परिस्थितीत शेतकऱ्यांची कंबर मोडलेली असताना तसेच ऊसतोडणी मजुरांचे स्थलांतर झालेले असल्याने यंदा बीड जिल्ह्यातील दोन दसरा मेळाव्यांना गर्दी किती होते ते पाहणे औत्सुक्याचे ठरेल .
शेवटी, दसऱ्याच्या मैदानावर जमलेली गर्दी काही तासांत विरून जाते; पण त्या गर्दीने मनात जागवलेली आशा, निर्माण केलेला आत्मविश्वास आणि दिलेली परिवर्तनाची प्रेरणा वर्षभर टिकली, तरच दसरा मेळावा खऱ्या अर्थाने यशस्वी ठरतो. कारण परंपरेचे खरे वैभव गर्दीत नसते—ते त्या परंपरेतून घडणाऱ्या माणसांत आणि बदलणाऱ्या समाजात असते!