दुष्काळाच्या सावटात मराठवाड्याला नानांची उणीव भासणार

नट गेला… पण शेतकऱ्यांच्या दुःखाला आवाज देणारा ‘नाना’ मागे एक वेगळाच वारसा ठेवून गेला

धनंजय लांबे मुख्य संपादक लोकार्थ मीडिया

मुंबईच्या झगमगाटापासून दूर, महाराष्ट्राच्या दुष्काळी मातीत एखादा कलाकार इतका खोलवर उतरला की त्याची ओळख केवळ अभिनेता म्हणून राहिली नाही. शेतकऱ्याच्या डोळ्यातील पाणी, कोरड्या विहिरीचा तळ आणि आत्महत्येच्या उंबरठ्यावर पोहोचलेल्या कुटुंबाचे दुःख त्याने जवळून पाहिले. त्या अनुभवातून उभे राहिलेले नाव म्हणजे नाना पाटेकर.

आज नाना पाटेकर यांच्या निधनाची बातमी समोर आली असताना मराठवाड्याला त्यांच्या अभिनयाचीच नव्हे, तर दुष्काळ आणि शेतकरी प्रश्नांवर सातत्याने बोलणाऱ्या एका संवेदनशील आवाजाची उणीव जाणवणार आहे. ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी गोव्यात वयाच्या ७५व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचे निधन झाले.

‘नाम’ची सुरुवात दुष्काळाच्या वेदनेतून

२०१५ मध्ये नाना पाटेकर आणि मकरंद अनासपुरे यांनी नाम फाउंडेशनची सुरुवात केली. महाराष्ट्रातील दुष्काळ, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या, पाण्याचे संकट आणि ग्रामीण कुटुंबांचे विस्कटलेले जीवन या प्रश्नांना प्रतिसाद देणे हा त्यामागचा उद्देश होता.

नानांनी प्रसिद्धीपासून दूर राहून ग्रामीण भागात प्रत्यक्ष काम करण्याचा आग्रह धरला. बीडसारख्या जिल्ह्यांतील शेतकरी कुटुंबांना भेटल्यानंतर आपल्याला या प्रश्नाचे गांभीर्य अधिक जाणवले, असे त्यांनी अनेकदा सांगितले होते. २०२६ मध्येही त्यांनी शेतकरी आत्महत्यांच्या प्रश्नावर बोलताना संकटग्रस्त शेतकऱ्यांनी मदत मागावी, असे आवाहन केले होते.

नामने नेमके काय केले?

नाम फाउंडेशनच्या स्वतःच्या नोंदीनुसार २०१५ ते २०२५ या कालावधीत संस्थेने महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणावर जलसंधारणाची कामे केली.

या काळात

• २,२४६ जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन
• १७८ नद्यांचे पुनरुज्जीवन
• ५१५ नाले व ओढ्यांचे खोलीकरण व रुंदीकरण
• ७६९ पाझर तलावांचे पुनरुज्जीवन
• २६ धरणांमधून गाळ काढणे
• ५३ गावांमध्ये सुमारे ४६७ किमी कंटूर ट्रेंचिंग
• एकूण ५.८५ कोटी घनमीटरपेक्षा अधिक उत्खनन
• सुमारे ४०,८४७ कोटी लिटर म्हणजेच १४.४३ टीएमसी जलसाठा क्षमता निर्माण
• आणि संस्थेच्या मते ७७ लाखांहून अधिक शेतकऱ्यांना थेट लाभ

मराठवाड्यातील कामाची वेगळी कहाणी

मराठवाड्यात नाम फाउंडेशनने बीड, लातूर, जालना आणि छत्रपती संभाजीनगरसह अनेक दुष्काळग्रस्त भागांत जलसंधारणाची कामे केली.

बीड जिल्ह्यातील आरवी गावाचे उदाहरण विशेष उल्लेखनीय आहे. नामच्या जलव्यवस्थापनाच्या कामानंतर गावातील सुमारे ५०० एकर क्षेत्र ठिबक सिंचनाखाली आले होते, अशी माहिती त्या काळातील वृत्तांतात नोंदली गेली आहे.
नाला आणि नदी पुनरुज्जीवनाच्या कामांमुळे पूर्वी कोरड्या पडलेल्या विहिरी व झरे पुन्हा जिवंत झाल्याचेही स्थानिक पातळीवरील अनुभव नमूद करण्यात आले होते.

२०२१-२२ मध्ये नाम फाउंडेशनने महाराष्ट्रातील १२४ गावांमध्ये जलसंधारणाची कामे केल्याची आणि आठ लाखांहून अधिक ग्रामस्थांवर त्याचा परिणाम झाल्याची नोंद संस्थेच्या वार्षिक अहवालात आहे. या कामांमध्ये बीड, जालना, लातूर आणि छत्रपती संभाजीनगरसारख्या मराठवाड्यातील जिल्ह्यांचाही समावेश होता.

दुष्काळ पडला की टँकर पाठवणे, पाणीवाटप करणे किंवा तात्पुरती मदत देणे आवश्यक असते. मात्र दुष्काळ संपल्यानंतर पुन्हा तीच परिस्थिती निर्माण होऊ नये यासाठी पाणी जमिनीत मुरवणे, जलस्रोतांची क्षमता वाढवणे आणि गावाला स्वतःच्या पाण्यावर उभे करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
नाम फाउंडेशनने मोठ्या प्रमाणावर याच दिशेने काम केले.

२०२६ मध्ये महाराष्ट्राच्या अनेक भागांत पुन्हा पाणीटंचाई आणि स्थलांतराचे प्रश्न गंभीर होताना दिसत आहेत. बीड, लातूर, धाराशिव आणि परभणीमध्ये दुष्काळाचे परिणाम आणि पाण्यासाठी होणारे स्थलांतर याबाबत अलीकडेच वृत्तांकन झाले आहे.
म्हणूनच नानांचे जाणे अशा वेळी अधिक प्रकर्षाने जाणवते.

नाना गेले; पण प्रश्न अजून जिवंत आहे

नाना पाटेकर अभिनेता म्हणून मोठे होतेच. पण मराठवाड्यासाठी त्यांची खरी आठवण कदाचित ‘नटसम्राट’च्या पडद्यावरील भूमिकेपेक्षा दुष्काळग्रस्त गावात उभ्या असलेल्या त्या साध्या माणसाची राहील.

त्यांनी शेतकऱ्यांना केवळ सहानुभूती देण्याचा प्रयत्न केला नाही; पाणी, शेती, ग्रामविकास आणि आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने प्रत्यक्ष काम उभे करण्याचा प्रयत्न केला.

आज मराठवाडा पुन्हा दुष्काळाच्या सावटाखाली उभा आहे.

विहिरींच्या तळाशी पाणी कमी होत आहे. शेतीचे गणित बिघडत आहे. रोजगारासाठी स्थलांतर वाढत आहे. आणि अशा वेळी नाना पाटेकर यांचा आवाज पुन्हा ऐकू येणार नाही.

पण खरी श्रद्धांजली मोठमोठ्या शब्दांत अशा लेखात नाही.

ज्या गावात त्यांनी पाणी आणण्याचा प्रयत्न केला, त्या गावात ते पाणी टिकवणे;
ज्या शेतकऱ्याला त्यांनी जगण्याचा आधार दिला, त्याला स्वावलंबी करणे;
आणि ज्या महाराष्ट्राच्या शेतकऱ्यांसाठी त्यांनी ‘नाम’ उभे केले, त्या शेतकऱ्याचा प्रश्न पुढे नेणे
हीच नानांना खरी आदरांजली ठरेल.

नाना पाटेकर नावाचा अभिनेता पडद्यावरून कायमचा उतरला असेल;
पण दुष्काळी महाराष्ट्राच्या मातीत त्यांनी पेरलेले ‘नाम’ अजूनही जिवंत आहे.

आणि म्हणूनच
“दुष्काळाच्या सावटात मराठवाड्याला नानांची उणीव भासणार आहे..पण त्यांनी दाखवलेल्या पाण्याच्या वाटेवर चालण्याची जबाबदारी आता आपल्या सर्वांची आहे.”