नाना पाटेकर : पडद्यावरचा अंगार आणि पडद्यामागचा माणूस

अभिनेता, दिग्दर्शक, रंगकर्मी आणि माणूस म्हणून एका अस्वस्थ करणाऱ्या कलावंताचा प्रवास*

धनंजय लांबे मुख्य संपादक लोकार्थ मीडिया

नाना पाटेकर हे नाव उच्चारलं की सर्वप्रथम आठवतो तो आवाज.

धारदार, खरखरीत, प्रसंगी संतापाने थरथरणारा आणि प्रसंगी माणसाच्या असहायतेची जाणीव करून देणारा. पण नाना पाटेकर यांचं मोठेपण केवळ त्यांच्या आवाजात नव्हतं. त्यांच्या अभिनयात एक अस्वस्थ करणारी प्रामाणिकता होती. ते पडद्यावर पात्र साकारत नसत, तर त्या पात्राच्या मनात शिरत असत.

आणि म्हणूनच नाना पाटेकर यांना केवळ ‘अभिनेता’ म्हणणं त्यांच्या कारकिर्दीला अपुरं ठरेल.

८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वयाच्या ७५व्या वर्षी गोव्यात हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचं निधन झालं. त्यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीने केवळ एक लोकप्रिय कलाकार गमावलेला नाही; एका वेगळ्या पद्धतीने अभिनय करणारा, स्वतःची वाट स्वतः तयार करणारा आणि पडद्याबाहेरही आपल्या पद्धतीने जगणारा माणूस गमावला आहे.

साध्या घरातून रंगभूमीकडे

नाना पाटेकर यांचं मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर. रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा येथे त्यांचा जन्म झाला. मुंबईतील जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये त्यांनी शिक्षण घेतलं. अभिनयाच्या आधीच त्यांच्या आयुष्यात संघर्ष होता. आर्थिक परिस्थितीमुळे त्यांनी छोटी-मोठी कामं केली आणि त्याच काळात रंगभूमीशी त्यांचा संबंध जोडला.

विजय तेंडुलकरांच्या नाटकांपासून ते ‘पुरुष’सारख्या राजकीय-सामाजिक आशयाच्या नाटकांपर्यंत त्यांनी रंगभूमीवर काम केलं. त्यामुळे त्यांच्या अभिनयाचा पाया हा केवळ सिनेमाचा नव्हता; तो रंगभूमीच्या शिस्तीत आणि संवादाच्या ताकदीत तयार झाला होता.

१९७८ मध्ये ‘गमन’मधून त्यांच्या हिंदी चित्रपट कारकिर्दीला सुरुवात झाली. त्यानंतर मराठी आणि हिंदी अशा दोन्ही चित्रपटसृष्टीत त्यांनी आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. ([The Indian Express][3])

‘अंकुश’पासून ‘परिंदा’पर्यंत

‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘प्रहार’, ‘त्रिशग्नी’, ‘सलाम बॉम्बे!’ या चित्रपटांनी नाना पाटेकर यांच्यातील वेगळा अभिनेता प्रेक्षकांसमोर आणला.

‘अंकुश’नंतर त्यांच्या अभिनयातला राग, अस्वस्थता आणि सामान्य माणसाच्या जगण्याची धडपड ठळकपणे दिसू लागली. ते पारंपरिक अर्थाने ‘हिरो’ नव्हते. पण पडद्यावर ते आले की नजर त्यांच्यावरच थांबायची.

१९८९ मधील ‘परिंदा’ने त्यांच्या कारकिर्दीला मोठं वळण दिलं. या चित्रपटातील त्यांच्या अभिनयासाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला. ([NFA India][4])

याच काळात हिंदी चित्रपटसृष्टीत ‘नाना पाटेकर शैली’ नावाची एक वेगळी गोष्ट तयार झाली.

नायक, खलनायक की अँटी-हिरो?

नानांनी भूमिका निवडताना पारंपरिक चौकट फारशी मानली नाही.

‘अंगार’मधील खलनायक, ‘तिरंगा’मधील कडक अधिकारी, ‘क्रांतिवीर’मधील संतप्त सामान्य माणूस, ‘अग्निसाक्षी’तील गुंतागुंतीची व्यक्तिरेखा, ‘अब तक छप्पन’मधील पोलीस अधिकारी आणि ‘अपहरण’मधील राजकीय गुन्हेगारी जगतातला चेहरा—प्रत्येक भूमिका वेगळी होती.

विशेष म्हणजे नानांनी खलनायकाच्या भूमिकेलाही नुसता ‘वाईट माणूस’ म्हणून सादर केलं नाही. त्या पात्रामागची मानसिकता त्यांनी शोधली.

त्यामुळे त्यांच्या खलनायकालाही प्रेक्षक समजून घेऊ लागले.

त्यांच्या कारकिर्दीतील वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी फिल्मफेअरमध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेता, सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता आणि सर्वोत्कृष्ट खलनायक या तिन्ही प्रकारांत पुरस्कार मिळवले. ([IMDb][5])

‘क्रांतिवीर’ : अभिनेता म्हणून शिखर

१९९४ मधील ‘क्रांतिवीर’ हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड.

या चित्रपटातील प्रताप नारायण तिलक या व्यक्तिरेखेने त्यांच्या अभिनयातील आक्रमकता, सामाजिक संताप आणि भावनिक खोली एकाच वेळी समोर आणली.

या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार मिळाला. ([NFA India][4])

‘क्रांतिवीर’मधील त्यांचे संवाद आजही लोकप्रिय आहेत. पण त्या संवादांची ताकद केवळ शब्दांत नव्हती. ते शब्द उच्चारताना नाना ज्या प्रकारे शरीर, डोळे, चेहरा आणि आवाज वापरत, त्यातून संवादाला वेगळी ऊर्जा मिळत असे.

पडद्यामागचा नाना : दिग्दर्शक आणि लेखक

नाना पाटेकर फक्त अभिनेता म्हणून थांबले नाहीत.

१९९१ मध्ये त्यांनी ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ या चित्रपटातून दिग्दर्शक म्हणून पदार्पण केलं. चित्रपटात त्यांनी सैनिकी शिस्त, हिंसा, सामान्य माणूस आणि व्यवस्थेतील संघर्ष यांचा वेध घेतला.

दिग्दर्शनाबरोबरच लेखन आणि निर्मितीच्या क्षेत्रातही त्यांनी काम केलं.

२०१६ मधील ‘नटसम्राट’ हा त्यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा. कुसुमाग्रजांच्या नाटकावर आधारित या चित्रपटात त्यांनी गणपत बेलवलकर ही व्यक्तिरेखा साकारली. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या कलाकाराच्या उतारवयातील वेदना, एकटेपण आणि आत्मसन्मान त्यांनी इतक्या ताकदीने मांडला की ‘नटसम्राट’मधील नाना आणि त्यांच्या स्वतःच्या रंगभूमीच्या प्रवासामध्ये एक वेगळाच संबंध जाणवतो. ([Wikipedia][6])

गंभीर नाना आणि ‘वेलकम’चा उदय शेठ

नाना पाटेकर यांचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे स्वतःची प्रतिमा मोडण्याची त्यांची क्षमता.

‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी हा त्याचा उत्तम नमुना.

‘क्रांतिवीर’, ‘प्रहार’, ‘परिंदा’, ‘अब तक छप्पन’ यांसारख्या गंभीर भूमिका करणारा अभिनेता अचानक विनोदी भूमिकेत आला आणि प्रेक्षकांनी त्याला अक्षरशः डोक्यावर घेतलं.

उदय शेट्टीची देहबोली, संवादफेक आणि अनिल कपूरसोबतची केमिस्ट्री ही हिंदी चित्रपटातील संस्मरणीय विनोदी जोड्यांपैकी एक ठरली.

यातून नानांच्या अभिनयाची आणखी एक बाजू समोर आली—गंभीर अभिनेता विनोदही तितक्याच ताकदीने करू शकतो.

पडद्यामागचा माणूस : कठोर की संवेदनशील?

नाना पाटेकर यांची सार्वजनिक प्रतिमा नेहमीच थोडी विसंगत राहिली.

एका बाजूला त्यांचा आवाज, रागीट चेहरा, स्पष्ट बोलण्याची पद्धत आणि प्रसंगी आक्रमक वाटणारा स्वभाव.

दुसऱ्या बाजूला शेतकरी, ग्रामीण समाज आणि संकटात सापडलेल्या कुटुंबांसाठी काम करणारा संवेदनशील माणूस.

२०१५ मध्ये त्यांनी अभिनेता मकरंद अनासपुरे यांच्यासह नाम फाउंडेशनची स्थापना केली. महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त भागांतील शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबांना मदत करण्यासाठी या संस्थेने काम केलं. आजही नाना पाटेकर हे संस्थेचे अध्यक्ष म्हणून नोंदवले आहेत. ([Naam Foundation][7])

ही बाजू त्यांच्या पडद्यावरील प्रतिमेपेक्षा पूर्णपणे वेगळी होती.

कॅमेऱ्यासमोरचा नाना आवाज चढवतो; पण कॅमेऱ्याबाहेरचा नाना अनेकदा हात पुढे करतो.

प्रसिद्धीपासून थोडं दूर

नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्यांना ग्लॅमरच्या पारंपरिक चौकटीत अडकून राहायचं नव्हतं.

त्यांच्या कपड्यांपासून राहणीमानापर्यंत अनेक गोष्टींमध्ये साधेपणा दिसत असे. महागडी गाडी, मोठं घर, सेलिब्रिटी जीवनशैली यापेक्षा स्वतःच्या मर्जीने जगण्याची त्यांची पद्धत वेगळी होती.

अलीकडे लेखक रणबीर पुष्प यांनीही नानांच्या या बाजूचा उल्लेख करताना, त्यांनी महागडी कार घेण्याऐवजी शेतकऱ्यांना मदत करण्याला प्राधान्य दिल्याची आठवण सांगितली. ([The Times of India][8])

म्हणूनच नाना पाटेकर यांच्याकडे पाहताना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील विरोधाभास लक्षात घ्यावा लागतो.

ते कठोर होते—पण संवेदनशीलही होते.

ते स्पष्टवक्ते होते—पण प्रसिद्धीच्या मागे धावणारे नव्हते.

ते संतप्त दिसत—पण सामान्य माणसाच्या वेदनेशी त्यांचं नातं घट्ट होतं.

रंगभूमी कधीच विसरली नाही

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची खरी शाळा रंगभूमी होती.

त्यामुळेच त्यांच्या अभिनयात संवादाला इतकं महत्त्व होतं. त्यांच्यासाठी संवाद हा केवळ बोलण्याचा भाग नव्हता; तो पात्राच्या मानसिकतेचा विस्तार होता.

आज अनेक अभिनेते कॅमेऱ्यासाठी अभिनय करतात. नाना मात्र अनेकदा रंगमंचासारखी ऊर्जा कॅमेऱ्यासमोर घेऊन येत.

कदाचित म्हणूनच त्यांचा क्लोज-अपसुद्धा एखाद्या रंगमंचावरील स्वगतासारखा वाटत असे.

पुरस्कारांपेक्षा मोठं काय?

राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, फिल्मफेअर पुरस्कार आणि २०१३ मध्ये मिळालेला पद्मश्री—नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीत पुरस्कारांची कमतरता नव्हती. त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले असून, त्यांच्या अभिनयासाठी अनेक राष्ट्रीय आणि फिल्मफेअर सन्मान मिळाले आहेत. ([The Indian Express][3])

पण त्यांच्या कारकिर्दीचं खरं मूल्यमापन पुरस्कारांच्या संख्येने होत नाही.

ते ज्या भूमिका करून गेले, त्या भूमिका आठवणीत राहिल्या—हीच त्यांची खरी कमाई.

नाना पाटेकर यांचं सर्वात मोठं योगदान

भारतीय सिनेमाने आपल्याला अनेक नायक दिले.

काही देखणे होते, काही लोकप्रिय होते, काही सुपरस्टार होते.

पण नाना पाटेकर यांनी एक वेगळी वाट तयार केली—‘अभिनेता’ असण्याची.

त्यांनी प्रेक्षकांना दाखवून दिलं की नायक होण्यासाठी पारंपरिक चेहरा आवश्यक नाही.

आवाज वेगळा असू शकतो.

चेहरा राकट असू शकतो.

पात्र काळं असू शकतं.

संवाद साधा असू शकतो.

पण अभिनय खरा असेल, तर प्रेक्षक तुम्हाला स्वीकारतात.

नाना पाटेकर यांनी पडद्यावर माणसाचा राग दाखवला, त्याची असहायता दाखवली, त्याची महत्त्वाकांक्षा दाखवली, त्याची हिंसा दाखवली आणि त्याची माणुसकीही दाखवली.

आणि पडद्यामागेही त्यांनी स्वतःच्या पद्धतीने माणसांसाठी काही करण्याचा प्रयत्न केला.

म्हणून नाना पाटेकर यांना निरोप देताना केवळ ‘एक महान अभिनेता गेला’ असं म्हणणं पुरेसं नाही.

एक आवाज गेला आहे.
एक शैली गेली आहे.
एक अस्वस्थ करणारी अभिनयाची पद्धत गेली आहे.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे—सामान्य माणसाच्या वेदनेला पडद्यावर स्वतःचा आवाज देणारा एक कलावंत गेला आहे.

पडद्यावरचा नाना कदाचित कायमचा शांत झाला असेल.

पण ‘क्रांतिवीर’चा संताप, ‘परिंदा’ची तीव्रता, ‘अब तक छप्पन’ची धार, ‘वेलकम’चा विनोद आणि ‘नटसम्राट’ची वेदना—

हे सगळं भारतीय प्रेक्षकांच्या स्मरणात बराच काळ बोलत राहील.